1 2 3 4

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. Europa inwestująca w obszary wiejskie.

Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 w ramach działania 413 Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju.

Miejscowości

Wiadomości

środa, 07 styczeń 2015 11:40

Besko

Napisane przez 
Oceń ten artykuł
(0 głosów)

Besko jest miejscowością położoną pośrodku Dołów Jasielsko-Sanockich. Wieś dzieli się na część zachodnią i wschodnią.

Nazwa Besko na przestrzeni wieków brzmiała różnie. W 1419 roku było to Besko, w 1450 roku - Beszko, w 1472 roku - Boskow, w 1475 roku - Bessko, w 1478 roku - Beschko, w 1499 roku - Bezko. W schematyzmach wspomina się o nazwie ruskiej Beśko, Bośko i Vośko. Według jednego ze źródeł nazwa Besko wywodzi się od ukraińskiego słowa "Bośko", czyli bocian. Inne źródła podają, że jej pochodzenie jest lokacyjnie fizyczne lub lokacyjnie kulturowe w związku z nazwą miejscowości o tematyce "Boz" lub "Bz", po polsku "Bez" lub "Bz". Jeszcze inne, że wiąże się ze słowem "besot" i wyrazem bieszczad-góra. Tak naprawdę pochodzenie nazwy nie jest rozpoznawalne.

Po raz pierwszy o Besku wspomina się w dokumencie z 1419 roku, ale prawdopodobnie istniało ono znacznie wcześniej, przed 1340 rokiem. Dokument lokacyjny tej królewskiej wsi zaginął. W 1425 roku w miejscowości zaczęli osiedlać się Polacy. W 1565 roku mieszkało tutaj około 100 rodzin, a wieś była jednym ze znaczniejszych ośrodków administracyjnych, którego tradycja sięgała czasów prawa ruskiego. W Aktach Grodzkich i Ziemskich wspomina się o istnieniu "służków" w Besku. W XV wieku miejscowość podlegała starostwu sanockiemu. W tym czasie dochodziło do sporów granicznych między Beskiem, a sąsiednimi miejscowościami m.in. z Zarszynem. W latach 1789 i 1790 spisano akt graniczny między właścicielami Zarszyna, Beska i Jaćmierza. Wytyczono wtedy granice, które obowiązują do dzisiaj.

W lustracji z 1565 roku wymienia się stawek w Besku i wspomina się o pobieraniu myta w tej miejscowości, o którym pojawia się wzmianka także w 1665 roku. Spis podatkowy z 1552 roku podaje, że w Besku mieszkało 4 kmieci, a z kolei inwentarz z 1558 roku informuje o tym, że mieszkańcy posiadali w lasach Smereczyna i Milcza barcie, z których opłacali roczny czynsz.

W Besku znajdował się folwark wraz z zarządem, na którym osiedlała się polska czeladź folwarczna. W 1565 roku mieszkało tutaj 69 kmieci, 17 zagrodników, 11 służków, bednarz, młynarz, cieśla, 2 karczmarzy, 2 popów i służba folwarczna. Pierwszym dzierżawcą folwarku był Wandalin Mniszek.

Według lustracji z 1627 roku żyło w Besku 48 poddanych osiadłych ludzi. Poddani wykonywali pańszczyznę trzy dni w tygodniu pługiem od południa. Chałupników było 19, rzemieślników - 10, poza tym mieszkał tutaj młynarz i karczmarz. Oprócz poddanych pańskich w Besku żyli również poddani kościelni.

W latach 1784-1786 mieszkało w miejscowości 1370 osób, w tym 570 katolików i 30 Żydów. W 1880 roku wieś liczyła 1214 mieszkańców.

W 1873 roku powstał w miejscowości sklep spółdzielczy, który służył pomocą chłopom w razie wypadków losowych. W 1895 roku z działaczami ruchu chłopskiego w Besku kontaktował się działacz chłopski Jan Stapiński.

W latach 1851 i 1853 w miejscowości spadł grad, niszcząc pola uprawne. W 1854 roku zmarło aż 80 ludzi, a urodziło się tylko 24 dzieci. W 1862 roku panowała długotrwała susza, w wyniku której wyschły studnie. W 1864 roku Besko nawiedziła powódź, zalewając pola uprawne. Taka sama sytuacja miała miejsce w 1867 roku. W 1870 roku panowały silne mrozy, na skutek których większość mieszkańców straciła dużo sztuk bydła. W 1873 roku panowała w Besku epidemia cholery, na którą zmarło 76 mieszkańców.

W 1873 roku wybudowano budynek dworski na miejscu wcześniejszego, który pełnił rolę domku myśliwskiego. Zjeżdżali do niego właściciele okolicznych miejscowości. Dwór był w części drewniany w części murowany, w środku znajdowała się biblioteka, a na ścianach wisiały cenne obrazy i zbroja. Obok dworu stały czworaki. Około 1800 roku właścicielem dworu został brat miejscowego proboszcza Szymona Urbańskiego, który nabył dworski majątek od rządu austriackiego. Kolejnymi właścicielami byli Józef i Aniela Kłopotowscy, a po nich dwór odziedziczył Jan Janike z Prus. Po nim budynki dworskie należały do Adolfa de Hildebrandta z Drezna. W 1873 roku dwór w Besku przeszedł na własność Banku Krakowskiego Przemysłu w Sanoku. Ostatnim właścicielem beskiego majątku był książę Adam Czartoryski, a do 1939 roku dwór dzierżawił oficer Jerzy Myczkowski. W czasie wojny zarządzał nim dr Oskar Schmidt. W 1944 roku budynki dworskie przejęło Kółko Rolnicze. W 1955 roku zostały rozebrane, zaś podworski park z XIX wieku przejął miejscowy SKR. Ziemie dworskie rozparcelowano.

W 1900 roku liczba ludności mieszkającej w Besku zwiększyła się do 2612 osób, w tym 1301 grekokatolików, 1271 katolików i 40 Żydów. W 1914 roku żyło tutaj 2 675 osób, a 1945 roku - 4 200 osób. W wyniku wysiedleń liczba mieszkańców w 1966 roku zmniejszyła się do 3 200 osób. Pod koniec 1994 roku mieszkało tutaj 3 650 ludzi.

W latach 80-90 XX wieku w zabudowie Beska można było spotkać kurne chaty, kryte słomianą strzechą. Utrzymywano się przede wszystkim z rolnictwa. Mieszkańcy uprawiali głównie podstawowe zboża i len używany jako surowiec do wyrobu tkanin wieśniaczych. W Besku swoje rzemiosła wykonywali tkacze, stolarze, murarze, szewcy, krawcy, budowniczowie, cieśle, kowale, bednarze, zduni i mechanicy.

W latach 60 XX wieku swoją działalność rozpoczęły chóry, zespół muzyczny mandolinistów pod przewodnictwem Józefa Muszyńskiego i amatorski zespół teatralny pod kierunkiem Władysława Kielara. Ich działalność wspierało Koło Gospodyń Wiejskich.

Do I rozbioru Polski Besko należało do Ziemi Sanockiej. Od 1772 roku znalazło się pod panowaniem Austro-Węgier. Od 1953 roku stało się samodzielną gromadą. W 1973 roku weszło w skład gminy Zarszyn. W 1975 roku po przeprowadzeniu reformy administracyjnej Besko znalazło się w obrębie województwa krośnieńskiego. Od 1992 roku jest siedzibą gminy, w skład której wchodzą Poręby i Mymoń.

W czasie I wojny światowej wojska rosyjskie wkroczyły do Beska 27 września 1914 roku, ale już w październiku wyparły wojska austriackie. W listopadzie Rosjanie powrócili na te tereny. W czasie ofensywy rosyjskiej z przełomu lat 1914-1915 Besko znalazło się w strefie przyfrontowej. Wiele budynków zostało zniszczonych i trwały rekwizycje mienia gospodarczego mieszkańców.

W okresie międzywojennym mieszkańcy powoli odbudowywali wojenne zniszczenia. W tym czasie ksiądz Bolesław Hołub zainicjował działalność Spółdzielni Mleczarskiej i Spółdzielni Wikliniarskiej. Założono też orkiestrę dętą. Przy Kółku Rolniczym działało Koło Hodowców. Istniało Kółko Sadownicze i Kasa Stefczyka udzielająca pożyczek niskoprocentowych oraz działała organizacja paramilitarna "Strzelec", która zrzeszała wielu młodych mężczyzn. W lesie beskim odkryto ślady ropy naftowej. Wybudowano szyb i dokonano odwiertu, jednak koszty eksploatacji okazały się większe od zysków. W Besku żyli obok siebie Polacy i Rusini. Ludność ruska utworzyła własne organizacje: "Proświta", "Kooperatywa", "Masłosojuz".

Pierwsze oddziały Wehrmachtu wkroczyły do Beska wieczorem 9 września 1939 roku. Administrację w Besku powierzono Ukraińcom. Na miejscową ludność nałożono kontyngenty. Na skutek licznych skonfiskowań w 1942 roku zapanował w Besku głód i epidemia tyfusu. Przez zimę 1940/1941 roku w miejscowości utworzono szkołę dla rekrutów, gdyż okupanci niemieccy przygotowywali się do ataku na ZSRR. Z Beska na roboty przymusowe do Niemiec wywieziono około 120 mężczyzn i 80 kobiet.

W Besku działał ruch oporu. Funkcję komendanta powierzono Stanisławowi Szaremu. Następnie zorganizowano pluton Armii Krajowej. Pomocy członkom ruchu oporu udzielał dr Oskar Schmidt, Austriak z pochodzenia. Besko zostało wyzwolone 16 września 1944 roku.

Zniszczenia wojenne w miejscowości były znaczne. Powoli odbudowywano budynki mieszkalne i gospodarcze. Dokonano parcelacji gruntów. Mieszkańcy Beska otrzymali ok. 300 ha ziemi. Ludność ukraińską przesiedlono do ZSRR, a na ich miejsce przybyli Polacy z terenów ZSRR. Organizowano kursy, które miały zlikwidować analfabetyzm. Ważną rolę odegrała agronomówka Józefa Sieniawskiego, która organizowała spotkania i wykłady dla rolników. W 1947 roku uruchomiono Kółko Rolnicze wraz z cegielnią. Jego długoletnim dyrektorem był Stanisław Polański. W 1954 roku zelektryfikowano wieś. W 1965 roku z rolnictwa utrzymywało się 364 rodziny. Istniało 575 gospodarstw rolnych. W 1966 roku poza Beskiem pracowało 194 osoby. W 1965 roku rozpoczęto gazyfikację miejscowości. Działało Koło Gospodyń Wiejskich, od 1975 roku Zarząd Ludowego Zespołu Sportowego i Terenowe Koło Ligi Obrony Kraju (do ogłoszenia stanu wojennego). W latach 70 XX wieku powstał Ośrodek Zdrowia, a w 1989 roku postanowiono rozbudować tutejszą szkołę. Apteka w Besku powstała w 1993 roku. Dzięki wyremontowanej drodze, zaczęły kursować autobusy.

Na uwagę w Besku zasługuje drewniany kościół parafialny z 1755 roku, który ufundował Jerzy August Wandalin Mniszek z Dukli. Świątynię rozbudowano w 1893 roku. Obok stoi klasycystyczna dzwonnica z 1841 roku i przebudowana plebania z XVIII wieku. Po drugiej stronie drogi widnieją pozostałości parku podworskiego z kapliczką św. Floriana z I połowy XIX wieku w narożniku muru i zegar słoneczny.

Anna Twardy

Opis na podstawie następujących książek:

Gajewski B., Besko wieś nad Wisłokiem, Rzeszów 1996,

Olszański T.A., Beskid Niski. Przewodnik, Pruszków 2002.

Czytany 1312 razy
Więcej w tej kategorii: Mymoń »

Artykuły

Atrakcje w Dorzeczu Wisłoka

Ciekawe miejsca w Dorzeczu Wisłoka

Cerkwie, koscioły i cmentarze w Dorzeczu Wisłoka

Szlaki turystyczne w Dorzeczu Wisłoka

Szlaki rowerowe w Dorzeczu Wisłoka

Zabytki w Dorzeczu Wisłoka

Fauna w Dorzeczu Wisłoka

Flora w Dorzeczu Wisłoka

Filmy VIDEO HD

 

Kontakt

Beskidzki Portal Turystyczny wdorzeczuwisloka.pl Redaktor Naczelny Maciej Dufrat 502 920 384
 Potrzebujesz reklamy? ZADZWOŃ502 920 384